DİVAN EDEBİYATI - Nazım Biçimleri ve Türkleri

DİVAN EDEBİYATI

NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ  NAZIM BİÇİMİ ve TÜRÜ        

 

Şiirler nazım birimlerine, kafiyeleniş şekillerine, vezinlerine ve mısra sayılarına göre nazım şekillerine; işledikleri konulara ve ilgili oldukları alanlara göre de nazım türlerine ayrılırlar.

 

DİVAN ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ

 

Divan şiiri nazım şekil ve türleri -şarkı ve tuyuğ hariç- Arap ve Fars edebiyatlarından alınmıştır.

 

Genellikle beyit ve dörtlük, nazım birimi olarak kullanılmıştır.

 

A. NAZIM BİÇİMLERİ Mısra

 

Ø      Sözlük anlamı “çift kanatlı bir kapının kanatlarının her biri”dir.

Ø      Şiirdeki anlamı, “ölçülü ve anlamlı, bir satırlık nazım parçası”dır.

Ø      Divan şiirinde bir şiire bağlı olmayan, başlı balına bir anlamı olan mısralara “azade mısra” denir.

Ø      Vecize düzeyine yükselmiş mısralara “mısra-ı berceste” denir.

 

Hâlini bilmez perişanın perişan olmayan (Ahmet Paşa)

O mahiler ki derya içredir deryayı bilmezler. (Hayalî)

 

Beyit

 

Ø      Sözlük anlamı “ev”dir.

Ø      Aynı ölçüde ve anlamca birbirine bağlı iki dizeden oluşan nazım birimidir.

Ø      Divan edebiyatında öncelikle kullanılır.

Ø      Beyit nazım birimiyle yazılan şiirlerde her beyit başlı başına anlam bütünlüğü arz eder.

Ø      Beyitte dizeler birbiriyle kafiyeli olabildiği gibi kafiyesiz de olabilir. Bu, beytin, şiirin neresinde kullanıldığına ve kullanıldığı şiirin türüne göre değişir.

 

Bu şehr-i Sitanbul ki bî-misl ü bahadır

Bir sengine yek-pare Acem mülkü fedadır (Nedim)

 

O gül-endam bir al şala bürünsün yürüsün

Ucu gönlüm gibi ardınca sürünsün yürüsün. (Enderunlu Vasıf)

 

I. BEYİTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ           

 

1. Gazel

 

     Ø      Sözlük anlamı “kadınlarla âşıkane sohbet etmek”tir.

     Ø      Divan şiirinde en çok kullanılan nazım şeklidir.

     Ø      Aşk, sevgi, güzellik ve içki konularını işleyen şiirlerdir. Lirik bir nazım biçimidir.

     Ø      Konularına göre adlandırılırlar: âşıkâne (garamî, lirik; Fuzulî), rindâne (Bâkî), şûhâne (Nedimâne; Nedim), hikemî (Nâbî)

     Ø      Beyitlerle yazılır. Beyit sayısı 5-15 arasındadır (tek sayılar).

     Ø      Beyitler arasında genellikle konu bütünlüğü olmaz. Ama beyitler arasında anlam bakımından bir uyum olmalıdır. Bunu kafiye ve redif sağlar.

     Ø      Gazelde bütün beyitler aynı konuyu işliyorsa bu tür gazellere “yek-ahenk” denir; bütün beyitler aynı söyleyiş güzelliğindeyse bu tür gazellere de “yek-avaz” denir.

     Ø      İlk beytine “matla” (doğuş yeri) denir. Son beytine “makta” (kesme yeri, sonuç) denir. Şairin mahlâsını söylediği beyte (genellikle son beyit) “mahlâs beyti” denir. Gazelin en güzel beytine de “beytül-gazel” ya da “şah beyit” denir.

     Ø      Kafiye düzeni: aa xa xa xa xa xa

     Ø      Divan edebiyatında Fuzuli, Baki, Nedim, Necati, Taşlıcalı Yahya, Naili ve Şeyh Galip önemli gazel şairleridir.

 

2. Kaside

 

Ø      Kelime anlamı “kastetmek, yönelmek”tir. Terim anlamı, “belli bir amaçla yazılmış manzume”dir.

Ø      Arap edebiyatından alınmıştır.

Ø      Beyitlerle yazılır

Ø      Bölümlerden oluşur. Nesib/Teşbib (giriş), girizgâh, tegazzül, methiye, fahriye dua. (Aşağıda anlatılacak)

Ø      Türk edebiyatında, din ve devlet büyüklerini övmek için yazılan şiirlerdir.

Ø      Beyit sayısı genellikle 33-99 arasındadır. Ama daha az veya çok da olabilir.

Ø      Kafiyelenişi gazeldeki gibidir: aa xa xa xa xa xa ...

Ø      Türüne, giriş bölümünün konusuna veya redifine göre isimlendirilebilir. Rediflerine göre: Su Kasidesi (Fuzulî), Güneş Kasidesi (Ahmet Paşa)... Konularına göre tevhit, münacat, naat, methiye olmak üzere türlere ayrılabilir. (Nazım türleri başlığı altında anlatılacak.)

Ø      İlk beytine matla; son beytine makta; en güzel beytine beytülkasid; mahlâs beytine de tac beyit denir.

Ø      Nefi, kasideleriyle meşhurdur.

 

Kasidenin Bölümleri

 

a. Nesib (teşbib)

 

Ø      Kasidenin giriş bölümüdür.

Ø      Şiir yönünden en ağır basan bölümdür.

Ø      Bir tabiat tasvirinin yapıldığı veya sevgilinin güzelliklerinin anlatıldığı bölümdür.

Ø      Bu bölümün konuları bahar, kış, yaz, Ramazan, bayram, nevruz, hamam, gül, sünbül, güneş, söz ustalığı, kalem, gece, savaş, at veya bir güzel olabilir.Kasideler bu bölümde ele alınan konuya göre adlandırılır.

 

b. Girizgâh (giriz)

 

Ø           Asıl konuya giriş yapmak üzere düzenlenmiş en fazla iki beyitlik bölümdür.

 

c. Medhiye

 

Ø           Kasidenin sunulduğu kişinin, yani padişahın veya bir devlet büyüğünün övüldüğü bölümdür.

Ø           Bu bölümde abartılı ve sanatlı bir övgü vardır.

 

d. Tegazzül

 

Ø      Şairin, genellikle medhiyeden sonra bir gazel söylediği bölümdür. Her kasidede bulunmaz.

 

e. Fahriye

 

Ø      Şairin kendini övdüğü bölümdür. Burada da şair abartılı bir ifade kullanır.

 

f. Dua

 

Ø      Şairin, kendisi ve övdüğü kişi için Allah’tan yardım dilediği bölümdür. Bu bölümde şairin mahlâsı geçer ve bu mahlâs beytine “taç beyit” ya da “şah beyit” denir.

 

Ø      Kasidenin en güzel beytine beytü’l-kasid denir.

 

3. Mesnevi

 

    Ø      Kelime anlamı “ikili, ikişer ikişer”dir.

    Ø      İran edebiyatından alınmıştır. İran edebiyatında Firdevsî’nin Şehname’si ünlüdür.

    Ø      Klâsik halk hikâyeleri, destanî konular, aşk hikâyeleri, savaşlar, dinî ve felsefî konuları işlenir

    Ø      Konu ne olursa olsun olaylar masal havası içinde anlatılır.

    Ø      Konularına göre sınıflandırılırlar: aşk, din ve tasavvuf, ahlâk ve öğreticilik, savaş ve kahramanlık, şehir ve güzelleri, mizah.

    Ø      İran edebiyatından alınmış nazım şeklidir.

    Ø      Divan edebiyatının en uzun nazım şeklidir (beyit sayısı sınırsızdır). 20-25 bine kadar çıkabilir.

    Ø      Mesnevi de bölümlerden oluşur: Önsöz, tevhit, münacat, naat, miraciye, 4 halife için övgü, eserin sunulduğu kişiye övgü, yazış sebebi, asıl konu, sonsöz.

    Ø      Mesnevide her beyit kendi içinde kafiyelidir: aa bb cc dd ee ...

    Ø      Divan şiirinde beş mesneviden oluşan eserler grubuna (bugünkü anlamıyla setine) “hamse” denir.

    Ø      Mevlânâ, Fuzulî, Şeyhî, Nabî ve Şeyh Galip (Hüsn ü Aşk) önemli hamse şairlerimizdir.

    Ø      Bizde Leylâ vü Mecnun (aşk; Fuzulî), Hüsrev ü Şirin, Harname (hiciv; Şeyhî), Yusuf ü Züleyha, İskendername (tarihî, destanî; Ahmedî).

4. Kıta

 

     Ø      İki beyitten oluşur.

     Ø      Kelime anlamı “parça, bölük, cüz”dür.

     Ø      Terim anlamı “kafiye düzeni ‘xaxa’ şeklinde olan nazım biçimi”dir.

     Ø      Dörtlük de denir.

     Ø      Değişik konularda yazılır: önemli bir düşünce, hikmet, nükte, yergi.

     Ø      Mahlâs bulunmaz.

 

5. Müstezat

 

     Ø      Kelime anlamı “artmış, çoğalmış”tır.

     Ø      Gazelin özel biçimidir.

     Ø      Uzun dizelere kısa bir dize ekleyerek yazılır. İki kısa dize de eklenebilir. Matla beyti yoktur.

     Ø      Uzun mısralara eklenen kısa mısralara ziyade denir.

     Ø      Konu bakımından gazelden farkı yoktur.

     Ø      Uzun mısraların ölçüsü “mefûlü / mefâîlü / mefâîlü / feûlün”, kısa mısraların ölçüsü “mefûlü / feûlün”dür.

     Ø      Kafiye düzeni farklı farklıdır:

a(a) a(a) – b(b) a(a) – c(c) a(a) – d(d) a(a)  - ...  

a(b) a(b) – c(c) a(b) – d(d) a(b) – e(e) a(b)  - ... 

a(b) a(a) – x(x) a(b) – x(x) a(b) – x(x) a(b)  - ... 

     Ø      Diğer özellikleri gazelle aynıdır.

 

II. BENTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ             A. TEK DÖRTLÜKLER                                                            1. Rubai

 

     Ø      İran edebiyatından geçmiş bir nazım biçimidir.

     Ø      Tek dörtlükten oluşur.

     Ø      Kafiye şeması: “aaxa” şeklinededir.

     Ø      Kendine özgü aruz ölçüleriyle yazılır. Bu kalıplar “mef û lü” ile başlar, “fa’ul” ya da “fa” ile biter.

     Ø      Rubailerde şair, dünya görüşünü, felsefesini, tasavvufi düşüncesini, maddi ve manevi aşkını özlü bir biçimde işler.

     Ø      Az sözle çok şey söylemek esastır.

     Ø      İran edebiyatında Ömer Hayyam; edebiyatımızda ise Mevlânâ, Nabi, Nedim, Yahya Kemal ve Arif Nihat Asya önemli rubai şairleridir.

 

2. Tuyuğ (tuyuk)

 

Türklerin yaratıp Divan şiirine kazandırdığı nazım şeklidir. Maninin karşılığı sayılabilir.

Tek dörtlükten oluşur.

Kafiyelenişi rubaiyle aynıdır. aaxa

Manide olduğu gibi cinaslı uyak kullanılır.

Halk şiirinde 11’li kalıpla söylenen mani biçimindeki şiirlere de tuyuğ denir.

Aruzun yalnız “fâilâtün fâilâtün fâilün” kalıbıyla yazılır.

Rubaide işlenen konular tuyuğda da işlenir.

Edebiyatımızda Kadı Burhaneddin, Nesimi ve Ali Şir Nevai önemli tuyuğ şairleridir. aaba

 

B. MUSAMMATLAR

 

Musammatlar dört ya da daha fazla mısralı bentlerden oluşan şiirlerdir.

 

a. DÖRTLÜLER 1. Murabba

 

Bent denilen dört mısralık bölümlerden meydana gelen bir nazım şeklidir.

En az üç en fazla yedi bentten oluşur.

Aruzun her ölçüsüyle yazılabilir.

Her konu işlenebilir. Özellikle felsefî konular ve aşk...

aaaa bbba ccca ... ya da  bbba ccca ddda ...

Bazen dördüncü mısralar nakarat olabilir.

Nedim, Fuzuli

 

2. Şarkı

 

Türklerin Divan edebiyatına kattığı nazım şeklidir.

Aşk ve güzellik konularını işler

Yorum Yaz